Կենդանիներին բնորոշ հատկանիշները։ Կենդանիների դասակարգումը (Դաս 20, էջ 82-84)
- Դասի նպատակներ
- Գիտելիք [Կ7-ԷԿբ-ԿբԷԴ.6]: Սովորողը կսահմանի «Կենդանիներ» թագավորության բնութագրական հատկանիշները (բազմաբջջություն, հետերոտրոֆ սննդառություն, ակտիվ տեղաշարժում, սահմանափակ աճ), կբացատրի մարմնի համաչափության տեսակները (երկկողմ և ճառագայթային) և կդասակարգի կենդանիներին անողնաշարների և ողնաշարավորների խմբերի [էջ 82-83]։ Հմտություն [ՄԴ-12]: Սովորողը կզարգացնի կենդանիների տարբեր տիպերի ներկայացուցիչներին ըստ կառուցվածքային առանձնահատկությունների տարբերակելու, սխեմաների և նկարների միջոցով մարմնի համաչափությունը վերլուծելու և համագործակցային հետազոտական աշխատանք կատարելու հմտությունները։ Արժեքային համակարգ [ՀՊՉ]: Կարևորել կենդանական աշխարհի բազմազանությունն ու դերը կենսոլորտի հավասարակշռության պահպանման գործում, ձևավորել հոգատար և պատասխանատու վերաբերմունք հայրենի կենդանատեսակների պահպանության նկատմամբ [էջ 83]։
- Միջառարկայական կապեր
- Ֆիզիկա: Շարժում և տեղաշարժման մեխանիկան տարբեր միջավայրերում (ջուր, ցամաք, օդ), էներգիայի ծախսը և ձգողականության ուժի հաղթահարումը ակտիվ շարժման ժամանակ [էջ 82]։ Աշխարհագրություն և Էկոլոգիա: Կենդանիների տարածվածությունը տարբեր լանդշաֆտային ու կլիմայական գոտիներում (օրինակ՝ տայգա, անապատներ, լեռնային շրջաններ) և հարմարվածությունը միջավայրի գործոններին [էջ 82]։
- Խաչվող հասկացություններ
- Կառուցվածք և գործառույթ: Կենդանի օրգանիզմների բջիջների և հյուսվածքների մասնագիտացումը և դրանց համապատասխանությունը կատարած գործառույթներին (օրինակ՝ մկանային հյուսվածքի դերը շարժման մեջ, նյարդային հյուսվածքի դերը գրգռականության մեջ) [էջ 82]։ Համակարգեր և համակարգային մոդելներ: Կենդանին որպես ամբողջական կենսաբանական համակարգ, որտեղ տարբեր օրգան-համակարգերը (մարսողական, շնչառական, արյունատար) փոխկապակցված են գործում՝ ապահովելով օրգանիզմի հոմեոստազն ու վարքագիծը [էջ 82]։
- Դասի խնդիրները
- 1. Խթանել սովորողների հետաքրքրասիրությունը՝ բացահայտելու կենդանական աշխարհի բազմազանությունն ու նրանց կենսական հարմարվածության գաղտնիքները։ 2. Ուսումնասիրել կենդանիներին բնորոշ հիմնական հատկանիշներն ու մարմնի համաչափության տեսակները՝ հիմնվելով պատկերների վրա։ 3. Կազմակերպել թիմային հետազոտական աշխատանք «Կենսաբանական սիմպոզիում» մեթոդով՝ դերերի բաշխմամբ և 4 տարբեր ուղղությունների վերլուծությամբ։ 4. Ամրապնդել սովորածը «Անշարժ կենդանիների առասպելը» անհատական ինքնուրույն աշխատանքի և ձևավորող գնահատման միջոցով։
- Առարկայական վերջնարդյունքներ
- **Առարկայական, միջին դպրոցի և ՀՊՉ վերջնարդյունքներ:** Կ7-ԷԿբ-ԿբԷԴ.6 (Առարկայական): Տարբերակել կենդանիների հիմնական կարգաբանական խմբերի ներկայացուցիչներին՝ ըստ արտաքին կառուցվածքի և կենսագործունեության բնորոշ առանձնահատկությունների։
- Միջին դպրոցի ՀՊՉ վերջնարդյունքներ
- ՄԴ-12 (Միջին դպրոցի): Բնութագրել երևույթներն ու գործընթացները, վերլուծել տվյալները, կատարել պարզ հետազոտություններ, անել գիտականորեն հիմնավորված եզրակացություններ։ ՀՊՉ-14 (Հանրակրթության պետական չափորոշիչ): Սովորողը համագործակցում է թիմում, գտնում է օրինաչափություններ և մեկնաբանում է տվյալները (դրսևորում է տրամաբանական, համակարգային և քննադատական մտածողություն)։
- Ուսուցչի նշում
- **Առաջնորդական վերջնարդյունք:** Կարողունակություն: «ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ» — Սովորողը կգիտակցի, որ կենդանիների յուրաքանչյուր խումբ (անողնաշարներից մինչև ողնաշարավորներ) կազմում է մեր մոլորակի հսկայական էկոլոգիական ցանցի անփոխարինելի օղակը, և տեսակների պահպանությունը մեր սեփական ապագայի պահպանությունն է [էջ 83]։ Քայլ 1 (Համակարգային վերլուծություն): Ընդունակ լինել վերլուծելու կենդանի համակարգերի կառուցվածքային տարբերությունները և դրանց դերը բնության մեջ։ Քայլ 2 (Ռազմավարական նախագծում): Ակտիվորեն համագործակցել խմբի հետ՝ համատեղ ուժերով կենդանիների հարմարվածության գաղտնիքները վերլուծելու և նորարարական էկոլոգիական լուծումներ առաջարկելու համար։ Քայլ 3 (Արժևորում): Գնահատել համատեղ աշխատանքի արդյունքները և կարևորել Հայաստանի վտանգված կենդանատեսակների պահպանության դերը մարդկության կայուն ապագայի համար [էջ 83]։
1. Ո՞ր օրգանից է զարգանում պտուղը ծաղկավոր բույսերի մոտ. ա) Առէջից բ) Բաժակաթերթից գ) Սերմնարանից դ) Ծաղկակոթունից [էջ 59] 2. Ի՞նչ է ստացվում կրկնակի բեղմնավորման արդյունքում երկրորդ սպերմիի և կենտրոն
Դասի սկիզբ5 րոպե
1. Ո՞ր օրգանից է զարգանում պտուղը ծաղկավոր բույսերի մոտ.
ա) Առէջից բ) Բաժակաթերթից գ) Սերմնարանից դ) Ծաղկակոթունից [էջ 59]
2. Ի՞նչ է ստացվում կրկնակի բեղմնավորման արդյունքում երկրորդ սպերմիի և կենտրոնական բջջի միաձուլումից.
ա) Սերմնաթաղանթ բ) Տրիպլոիդ էնդոսպերմ գ) Դիպլոիդ սաղմ դ) Ծաղկապատյան [էջ 64]
3. Ո՞ր նյութն է կուտակվում որպես հիմնական պահեստային ածխաջուր ծածկասերմերի սերմերում.
ա) Գլյուկոզ բ) Ցելյուլոզ գ) Օսլա դ) Խիտին [էջ 80]
4. Ո՞ր դասին է պատկանում եգիպտացորենը՝ ըստ իր սերմի կառուցվածքի (մեկ շաքիլ) և տերևների զուգահեռ ջրավորության.
ա) Երկշաքիլավորների բ) Միաշաքիլավորների գ) Սպորավորների դ) Մերկասերմերի [էջ 61]
5. Ինչպե՞ս է կոչվում լոբու սերմի այն մասը, որը պաշտպանում է սաղմը արտաքին վնասակար ազդեցություններից.
ա) Սերմնաշաքիլ բ) Սաղմնային արմատիկ գ) Սերմնամաշկ (սերմնաթաղանթ) դ) Էնդոսպերմ [էջ 80]
Նոր նյութի հաղորդում/ամրապնդում35 րոպե
Քայլ 1. Ներգրավում/Խթանում8 րոպե
Մեթոդ: «Կենսաբանական հանելուկ»
Մանկավարժական բովան:
Այս խթանիչ խաղ-մտորումը թույլ է տալիս սովորողներին հասկանալ, որ կենդանիների աշխարհն ունի իր ուրույն, ակտիվ կանոնները [էջ 82]։ Այն զարգացնում է համեմատական վերլուծություն անելու, վարկածներ առաջադրելու և մակերեսային պատկերացումներից դեպի գիտական խորքային գիտելիք անցնելու կարողությունները [էջ 82-83]։
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ: Շարժումն ավելին է, քան պարզ տեղաշարժը:
Կենդանիների ակտիվ շարժումը ոչ թե պարզապես ֆիզիկական երևույթ է, այլ կյանքի ռազմավարություն, որը պահանջում է մասնագիտացված նյարդային համակարգ, զգայարաններ և էներգիայի հսկայական ծախս, ինչը նրանց դարձնում է կենսոլորտի ամենաակտիվ և դինամիկ սպառողները [էջ 82]։
Մանկավարժական հիմնավորում (երկխոսություն):
Ուսուցիչ.
Ի՞նչ եք կարծում, եթե կորալները կամ սպունգները ողջ կյանքում ամրացված են հողին կամ քարերին և չեն տեղաշարժվում, ինչո՞ւ ենք դրանց համարում կենդանիներ, այլ ոչ թե բույսեր [էջ 82-83]։
Աշակերտ.
Որովհետև նրանք սնվում են պատրաստի օրգանական նյութերով և ունեն կենդանական բջիջներ, այլ ոչ թե ֆոտոսինթեզ են անում [էջ 82-83]։
Ուսուցիչ.
Հիանալի է։ Դա ապացուցում է, որ դասակարգումը հիմնվում է սննդառության եղանակի և ներքին կառուցվածքի, այլ ոչ թե միայն արտաքին շարժման վրա [էջ 82]։
Բանավոր հրահանգավորում սովորողների համար. «Պատկերացրե՛ք, որ դուք կենսաբանական դետեկտիվներ եք, ովքեր պետք է բացահայտեն կենդանիների թագավորության գաղտնիքները: Ի՞նչ եք կարծում, եթե կենդանին չունենա մարմնի համաչափություն, ինչպե՞ս կփոխվի նրա շարժումը, և ինչո՞ւ է ակտիվ վազող կենդանիներին բնորոշ հենց երկկողմ համաչափությունը [էջ 82]։ Տետրում կատարե՛ք մեկ նախադասությամբ գրառում և քննարկեք Ձեր կողքին նստած դասընկերոջ հետ։ Քննարկման համար ունեք 2 րոպե»։
Քայլ 2. Իմաստի ընկալում17 րոպե
Հայկական համատեքստ
Մեթոդ: «Կենսաբանական սիմպոզիում» (Biological Symposium)
Մանկավարժական բովանդակություն:
Հայաստանի հարուստ կենդանական աշխարհը (Խոսրովի անտառի հայկական մուֆլոններից ու բեզոարյան այծերից մինչև Սևանի իշխանն ու Դիլիջանի թռչունները) կատարյալ միջավայր է կենդանիների դասակարգման սկզբունքներն ուսումնասիրելու համար [էջ 71, 82-83]։ Տեղական տեսակների ինտեգրումը ձևավորում է արժեքային համակարգ և հայրենաճանաչություն։
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ: Մարմնի համաչափությունը կենսակերպի հայելին է:
Երկկողմ համաչափությունը ակտիվ որսի և արագ վազքի էվոլյուցիոն գործիքն է, մինչդեռ ճառագայթային համաչափությունը թույլ է տալիս պասիվ կամ դանդաղ շարժվող կենդանիներին հավասարապես պաշտպանվել և որսալ սնունդը բոլոր կողմերից... [էջ 82-83]
Միջազգային համատեքստ
Ուսուցիչ.
Ինչո՞ւ է թռչող թռչուններին կամ վազող գազաններին բնորոշ հենց երկկողմ համաչափությունը [էջ 82]։
Աշակերտ.
Որովհետև նրանց պետք է հավասարակշռված շարժվել դեպի առաջ, իսկ մարմնի աջ ու ձախ կողմերի նմանությունը հեշտացնում է ուղղության կառավարումը [էջ 82]։
Ուսուցիչ.
Լիովին ճիշտ է։ Սա կառուցվածքի և կատարած գործառույթի կատարյալ համապատասխանության օրինակ է [էջ 82]։
Գործնական հետազոտական խմբային աշխատանք 4 խմբով (Տևողությունը՝ 8 րոպե) — «Կենսաբանական սիմպոզիում»
Աշակերտների դերերը 4-հոգանոց խմբերում.
Կոորդինատոր (ժամանակապահ): Հետևում է ժամանակին (8 րոպե) և ապահովում է թիմակիցների հավասար մասնակցությունը։
Գրառող (դիզայներ): Լրացնում է տրված աշխատանքային թերթիկը և ձևակերպում նախագծային լուծումը։
Հետազոտող (վերլուծաբան): Դասագրքի էջ 82-84-ից դուրս է բերում համապատասխան գիտական փաստերը, տվյալներն ու լատիներեն անվանումները։
Խոսնակ (ներկայացնող): Ներկայացնում է խմբի եզրակացությունները դասարանին (ելույթը՝ 40 վայրկյան)։
4 Հետազոտական խմբերը և նրանց նյութերը.
Խումբ 1. Մարմնի ճարտարապետներ (Մարմնի համաչափություն) (էջ 82): Հետազոտել երկկողմ (բիլատերալ) և ճառագայթային (ռադիալ) համաչափության առանձնահատկությունները, բացատրել դրանց կապը կենդանիների ակտիվ կամ պասիվ կենսակերպի հետ [էջ 82]։
Խումբ 2. Անողնաշարների հետախույզներ (Բազմազանություն) (էջ 83): Հետազոտել անողնաշար կենդանիների հիմնական տիպերը (սպունգներ, աղեխորշավորները, որդերը, փափկամարմինները, հոդվածոտանիները, փշամորթները) և դուրս գրել դրանց ներկայացուցիչները [էջ 83]։
Խումբ 3. Ողնաշարավորների վերլուծաբաններ (Կառուցվածք) (էջ 83): Հետազոտել քորդավորների տիպը, ողնաշարավորների 5 դասերը (ձկներ, երկկենցաղներ, սողուններ, թռչուններ, կաթնասուններ) և դրանց դերը բնության մեջ [էջ 83]։
Խումբ 4. Էկոլոգիական դեսպաններ (Հայաստանի կենդանական աշխարհ) (էջ 83): Հետազոտել Հայաստանի բնաշխարհի կենդանատեսակներին (բեզոարյան այծ, հայկական մուֆլոն, Սևանի իշխան), դուրս բերել դրանց կարգաբանական դիրքը և պահպանության կարևորությունը [էջ 71, 83]։
Կատարվելիք աշխատանքը հակիրճ (կետերով սովորողների համար).
1. Արագ բաշխե՛ք դերերը խմբում (30 վայրկյան) և բացե՛ք դասագրքի էջ 82-84-ը։
2. Ուսումնասիրե՛ք ձեզ տրված թեման և դուրս գրե՛ք համապատասխան կենդանիների գիտական լատիներեն անունները [էջ 82-83]։
3. Լրացրե՛ք աշխատանքային թերթիկը. գրանցե՛ք ձեր ուղղության կառուցվածքային առանձնահատկություններն ու դերը բնության մեջ (4 րոպե)։
4. Ձևակերպե՛ք թիմի ընդհանուր նախագծային եզրակացությունը և պատրաստվե՛ք խոսնակի ելույթին (1.5 րոպե)։
Բանավոր հրահանգավորում սովորողների համար. «Միացնե՛լ ժամացույցները՝ 8 րոպե։ Կոորդինատո՛ր, բաշխիր դերերը: Գրառո՛ղ, վերցրու աշխատանքային թերթիկը։ Հետազոտո՛ղ, բացիր համապատասխան էջը։ Ձեր նպատակն է բացահայտել կենդանիների էվոլյուցիոն կառուցվածքի գաղտնիքները և առաջարկել դրանց պահպանության մի նախագիծ։ Սկսեցի՛նք»։
Քայլ 3. Կշռադատում10 րոպե
Հայկական համատեքստ
.
Միջազգային համատեքստ
Մեթոդ: «Գաղափարների բախում» (Conflict of Ideas) / «Ես կազմեմ, դու լուծիր»
Մանկավարժական բովանդակություն:
Միջազգային հետազոտական ծրագրերը (օրինակ՝ NASA-ի տիեզերակենսաբանների փորձերը Միջազգային տիեզերակայանում) ուսումնասիրում են կենդանիների շարժումն ու կենսագործունեությունը անկշռության պայմաններում [էջ 82]։ Սա հրաշալի միջոց է սովորողների մոտ համակարգային էկոլոգիական մտածողություն և տիեզերական մասշտաբի տեսողություն զարգացնելու համար։
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ: Կենդանիները մոլորակի դինամիկ շարժիչներն են:
Ի տարբերություն բույսերի, որոնք էներգիա են կուտակում, կենդանիները ակտիվորեն սպառում և փոխակերպում են այդ էներգիան՝ իրենց շարժումներով և գաղթերով (միգրացիաներով) իրականացնելով նյութերի և էներգիայի հսկայական շրջապատույտ ողջ կենսոլորտում, ինչն ապահովում է Երկիր մոլորակի կենդանի զարկերակը... [էջ 14, 82-83]
Ուսուցիչ.
Ի՞նչ կլիներ, եթե մոլորակից լիովին անհետանային բոլոր կենդանիները, բայց բույսերը մնային [էջ 14, 82]։
Աշակերտ.
Բույսերը կմնային, բայց նյութերի շրջապատույտը կկանգներ, քանի որ չէր լինի օրգանական նյութերի արագ քայքայում և սպառում, և բույսերն էլ ի վերջո կմահանային [էջ 14, 82]։
Ուսուցիչ.
Ճիշտ է։ Կենդանիները կենսոլորտի դինամիկ կայունության երաշխավորներն են [էջ 14]։
Բանավոր հրահանգավորում սովորողների համար. «Այժմ շրջվե՛ք դեպի ձեր կողքին նստած դասընկերը։ Կիրառելով «Ես կազմեմ, դու լուծիր» մեթոդը՝ կազմե՛ք մեկ հետաքրքիր հարց կենդանիների բնորոշ հատկանիշների կամ մարմնի համաչափության վերաբերյալ և առաջարկե՛ք Ձեր դասընկերոջը լուծելու [էջ 82]։ Օրինակ՝ «Ինչո՞ւ է ակտիվ որս անող կենդանիներին բնորոշ հենց երկկողմ համաչափությունը, իսկ պասիվներին՝ ճառագայթայինը»։ Լուծե՛ք միմյանց հարցերը և լավագույն հարցն ու պատասխանը գրանցե՛ք տետրում։ Ունեք 3 րոպե»։
Դասի ավարտ5 րոպե
Ամփոփում
Մանկավարժական բովանդակություն:
Յուրաքանչյուր սովորող անհատապես ամփոփում է ստացած գիտելիքները և կոտրում տարածված կարծրատիպը, որ կենդանին պարտադիր պետք է անդադար վազի կամ շարժվի կենդանի համարվելու համար [էջ 82]։
Այսինքն՝ Զարմանքի շերտ: Կաղապարներից դուրս էվոլյուցիան միշտ գտնում է լուծումներ:
Սպունգներն ու կորալները, լինելով անշարժ, ստեղծել են ֆիլտրող-սննդառության եզակի մեխանիզմներ, որոնք նրանց թույլ են տալիս ապահովել օվկիանոսների մաքրությունն ու էներգետիկ հաշվեկշիռը՝ ապացուցելով, որ կենսական ակտիվությունը որոշվում է ոչ թե արտաքին վազքով, այլ ներքին կենսագործունեության կատարելությամբ [էջ 82-83]։
Ձևավորող գնահատում
Ուսուցիչ.
Արդյո՞ք անշարժ կենդանիները պակաս կենդանի են, քան վազողները [էջ 82-83]։
Աշակերտ.
Ո՛չ, որովհետև նրանք ևս բազմաբջիջ են, սնվում են պատրաստի օրգանական նյութերով, շնչում են, արտազատում և բազմանում [էջ 82-83]։
Ուսուցիչ.
Հրաշալի է։ Դա ապացուցում է, որ կյանքը բազմաձև է և հարմարվողականության ուժը չունի սահմաններ [էջ 82]։
Առաջադրանք (Կարծրատիպի կոտրում): «Անշարժ կենդանիների առասպելը»: Ապացուցե՛ք, թե ինչու է այն տարածված պատկերացումը, թե «եթե օրգանիզմն անշարժ է կամ չափազանց դանդաղաշարժ, ապա այն կենդանի չէ», թյուր և վտանգավոր կարծրատիպ, և ինչպես են անշարժ սպունգներն ու կորալները հանդիսանում լիարժեք բազմաբջիջ կենդանիներ՝ կատարելով կենսական կարևոր գործառույթներ [էջ 82-83]։ Գրառեք 2 գիտական փաստարկ և լրացրեք ելքի քարտը։
Ելքի քարտ (3-2-1 անդրադարձ սովորողների համար).
3 կարևոր փաստ, որոնք ես սովորեցի այսօր կենդանիների հատկանիշների վերաբերյալ [էջ 82]։
2 կառուցվածքային առանձնահատկություն, որոնք ես կարող եմ հեշտությամբ տարբերակել (մարմնի համաչափության տեսակներ) [էջ 82-83]։
1 գիտական հարց, որը դեռևս ինձ հետաքրքրում է կենդանիների էվոլյուցիայի վերաբերյալ։
Տնային աշխատանք
Թեմա՝ «Կենդանիներին բնորոշ հատկանիշները։ Կենդանիների դասակարգումը», էջ 82-84:
Մակարդակ Ա (բոլորի համար): Սովորել տրված թեման, տետրում պատասխանել էջ 83-ի «Ստուգեք ձեր գիտելիքները» բաժնի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ հարցերին (նկարագրել կենդանիների բնորոշ հատկանիշները և մարմնի համաչափության տեսակները) [էջ 82-83]։
Մակարդակ Բ (հետազոտական / խորացված): Կատարել փոքրիկ տնային հետազոտություն Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված որևէ կենդանատեսակի (օրինակ՝ հայկական մուֆլոնի կամ բեզոարյան այծի) վերաբերյալ, վերլուծել նրա կարգաբանական դիրքը և տետրում ներկայացնել նրա պահպանության ուղղությամբ առաջարկվող 2 էկոլոգիական քայլ [էջ 83]։